Tłumaczenia akademickie

Dlatego najczęstsza pułapka, w którą wpada tłumacz tekstów naukowych, to przekształcenie ostrożnego sformułowania w kategoryczną tezę. Oddanie zdania „wyniki wskazują na możliwy związek” jako „wyniki wykazują związek” nie jest błędem językowym, lecz zniekształceniem naukowym.

Jakie teksty, jaki poziom usługi?

Zapytania ze świata akademickiego nie są jednorodne. Z jednej strony są artykuły przeznaczone do czasopism, z drugiej dyplomy i wykazy ocen, które trzeba przetłumaczyć na potrzeby procedury urzędowej. To dwie zupełnie różne procedury: w pierwszej rozstrzyga jakość języka, w drugiej wierność formie i warstwa poświadczenia.

Tekst	Cel	Priorytet	Potrzeba poświadczenia
Artykuł do czasopisma	Publikacja	Płynność, zgodność z językiem dziedziny	Brak
Praca dyplomowa i jej streszczenie	Ocena	Spójność terminów, wymogi formalne	Zwykle brak
Referat i poster	Prezentacja	Zwięzłość, zgodność z warstwą wizualną	Brak
Dyplom i wykaz ocen	Uznanie równoważności, wniosek	Dosłowna wierność, układ tabeli	Tureckie tłumaczenie przysięgłe, najczęściej poświadczone notarialnie
Sylabusy przedmiotów	Uznanie, zwolnienie z zajęć	Poprawność punktów i godzin	Zależnie od instytucji
List referencyjny	Wniosek	Zachowanie stylu i akcentów	Zwykle brak

To, jak w sprawach o uznanie równoważności i w dokumentacji rekrutacyjnej opracowuje się poszczególne dokumenty, omawiamy w naszym przewodniku po dokumentach, a drogi uznawania dyplomów w krajach docelowych – w przewodniku po krajach.

Dlaczego znajomość dziedziny nie podlega negocjacji?

W tekstach naukowych odpowiedniki terminów zmieniają się w zależności od dyscypliny. To samo słowo może wskazywać na trzy różne pojęcia w psychologii, statystyce i ekonomii. Tłumacz spoza dziedziny nie wyczuwa tej różnicy; wybiera pierwszy odpowiednik ze słownika, a tekst brzmi obco dla czytelnika z danej dziedziny. To jeden z zarzutów najczęściej formułowanych w recenzjach.

Właściwe podejście polega na dobraniu tłumacza do dyscypliny i wykorzystaniu wcześniejszych publikacji samego autora jako punktu odniesienia. Wybory terminologiczne autora należy zachować, o ile nie kłócą się z przyjętymi wyborami danej dziedziny.

W naukach społecznych problem ten zaostrza się jeszcze bardziej. Większość pojęć jest związana z określoną tradycją teoretyczną, a utrwalony odpowiednik tej tradycji w języku tureckim może nie pokrywać się w pełni z pojęciem z języka źródłowego. W takich sytuacjach preferowana droga polega na podaniu terminu źródłowego w nawiasie przy pierwszym wystąpieniu i konsekwentnym używaniu jednego odpowiednika w całym tekście.

Na co zwraca się uwagę w częściach o metodzie i wynikach?

Najbardziej techniczną częścią tekstu naukowego jest metoda. Przenosi się tu nie narrację, lecz powtarzalną sekwencję czynności. Liczebność próby, narzędzie pomiarowe, czas trwania badania i nazwy metod statystycznych przenosi się dosłownie; żadnego z tych elementów nie rozbudowuje się objaśnieniem ani nie skraca.

W części o wynikach najczęstszym problemem jest rozejście się tabeli z tekstem. Wartość opisana w tekście, a inaczej wyglądająca w tabeli, to niespójność natychmiast wychwytywana w recenzjach. Dlatego w kontroli po tłumaczeniu wartości w tabelach i sformułowania w tekście weryfikuje się wzajemnie.

W części dyskusyjnej uwaga skupia się natomiast na stopniu stanowczości tezy. Warunki, w jakich wyniki obowiązują, istniejące ograniczenia oraz to, czy wolno je uogólniać – wszystko to trzeba oddać z takim samym poziomem ostrożności, jaki ma tekst źródłowy.

Warunki właściwe tłumaczeniom prac dyplomowych

Prace dyplomowe różnią się od artykułów w trzech punktach. Pierwszym jest objętość: praca dyplomowa to tekst wielkości kilku artykułów, a przy takiej skali spójność terminologiczną da się utrzymać wyłącznie za pomocą listy terminów. Drugim są wymogi formalne; uczelniane przewodniki redakcyjne stawiają surowe reguły co do poziomów nagłówków, tytułów tabel i sposobu podawania źródeł.

Trzecim jest harmonogram. Tłumaczenia prac dyplomowych są zwykle związane z terminem obrony, a tekst bywa aktualizowany jeszcze w trakcie tłumaczenia. Bezpieczniej jest wtedy ustawić przepływ z wydawaniem rozdział po rozdziale niż czekać na cały tekst naraz; konieczne jest jednak, by lekturę końcową całości wykonała jedna osoba.

Częstą sytuacją przy pracach dyplomowych jest też zlecenie tłumaczenia samego streszczenia. To zadanie tylko z pozoru krótkie, w istocie trudne: streszczenie musi unieść tezę całej pracy w kilkuset słowach, a wybory terminologiczne muszą być zgodne z resztą tekstu. Tłumacz, który widzi wyłącznie streszczenie, nie zbuduje tej zgodności; dlatego przy tłumaczeniu streszczeń oczekuje się udostępnienia także odpowiednich rozdziałów pracy jako materiału odniesienia.

Wnioski projektowe i stypendialne działają na podobnej zasadzie. W tych tekstach oceniający patrzy nie tylko na treść naukową, lecz także na strukturę wniosku i jego zgodność z kryteriami. Użycie we wniosku dokładnie tych samych nazw kryteriów co w tekście ogłoszenia pozwala oceniającemu szybko dokonać przyporządkowania. Swobodne tłumaczenie, choćby bez zarzutu, utrudnia to dopasowanie i może przynieść stratę w punktacji.

Przypisy, bibliografia i wymogi formalne

Bibliografii się nie tłumaczy; opisy źródeł pozostają w języku oryginału. Zrobić należy co innego: dostosować format do systemu przypisów wymaganego przez docelowe czasopismo i sprawdzić, czy odesłania w tekście zgadzają się z bibliografią. W artykułach tłumaczonych z tureckiego najczęstszym problemem jest źródło przywołane w tekście, a nieobecne w bibliografii.

Tytuły tabel i rycin, wykazy skrótów oraz sekcje oświadczeń etycznych również podlegają przewodnikowi redakcyjnemu czasopisma. Sprawdzenie tych wymogów razem z tłumaczeniem wyraźnie zmniejsza ryzyko odrzucenia z przyczyn formalnych po zgłoszeniu.

Procedura i granica etyczna

1. Ustala się dyscyplinę tekstu, docelowe czasopismo lub instytucję oraz termin wydania.
2. Zbiera się wcześniejsze publikacje autora i – jeżeli istnieją – terminologiczne wybory instytucji.
3. Powstaje tłumaczenie; niejasne sformułowania są zgłaszane autorowi, a nie zgadywane.
4. Następuje kontrolna lektura wewnątrz dziedziny; sprawdza się stopnie stanowczości tez i wyniki liczbowe.
5. Płynność sprawdza czytelnik, dla którego język docelowy jest ojczysty.
6. Po kontroli formy i przypisów tekst zostaje wydany.

Granica jest tu wyraźna: tłumaczenie nie jest pisaniem tekstu. Wytworzenie nieistniejącej sekcji, ponowne zinterpretowanie wyników albo dołożenie źródła to naruszenie rzetelności naukowej. Wkład tłumacza można wskazać w części o metodzie albo w podziękowaniach; takiej przejrzystości oczekuje wiele czasopism.

Co decyduje o cenie?

Pierwszym czynnikiem kosztu w tłumaczeniu akademickim jest głębokość specjalizacji danej dyscypliny. Drugim jest stan tekstu źródłowego: dobrze napisany tekst turecki idzie szybko, natomiast nieuporządkowany szkic wymaga jeszcze przed tłumaczeniem wysiłku włożonego w zrozumienie. Trzecim – to, czy w zakres wchodzi kontrola płynności.

Przy dokumentach urzędowych, takich jak dyplom czy wykaz ocen, logika zmienia się całkowicie; tu rozstrzygają liczba stron i warstwa poświadczenia. Wycena obu typów usług jest odrębna i osobno wyjaśniona na stronie cennika. Swój tekst mogą Państwo przesłać przez formularz wyceny.

Często spotykane sytuacje

• Czasopismo odrzuciło tekst, powołując się na język. Potrzebne jest wtedy nie nowe tłumaczenie, lecz ukierunkowana poprawka zgodna z uwagami recenzentów.
• Limit słów. W streszczeniach obowiązują surowe limity; jeżeli tekst wydłuży się w tłumaczeniu, skracamy go wspólnie z autorem.
• Różnica systemów ocen. W tłumaczeniach wykazu ocen skali ocen się nie przelicza; przenosi się skalę z oryginału i dołącza jej objaśnienie, jeżeli w nim występuje.
• Wielu autorów. Rozdziały napisane przez różnych autorów rozchodzą się stylistycznie; lektura końcowa wykonana przez jedną osobę tę rozbieżność usuwa.

Strona ma charakter informacyjny; procedura i wymogi bywają okresowo aktualizowane. Miarodajny jest wymóg obowiązujący w dniu dokonywania czynności.